Naukowcy i badacze – partnerzy wypraw Śladami Neli

Orki – ssaki o własnym języku i kulturze

Orki (Orcinus orca) to jedne z najinteligentniejszych zwierząt na Ziemi. Posiadają drugi pod względem masy mózg wśród ssaków morskich — zaraz po kaszalotach. Ale to co wyróżnia je najbardziej, to coś czego naukowcy nie spodziewali się znaleźć u zwierząt: własne dialekty i kulturę przekazywaną z pokolenia na pokolenie.

Każda rodzina orek porozumiewa się za pomocą unikalnego zestawu dźwięków — swoistego „dialektu”, którego młode uczą się od matek. Badania opublikowane w Scientific Reports przez zespół z Islandii potwierdzają, że orki tworzą złożone sekwencje wokalne, które nie są przypadkowe — konkretne kombinacje dźwięków pojawiają się znacznie częściej niż wynikałoby to z rachunku prawdopodobieństwa, co sugeruje istnienie struktury podobnej do gramatyki.

Co więcej, orka o imieniu Wikie udowodniła w kontrolowanym eksperymencie opublikowanym w Proceedings of the Royal Society B, że jest w stanie naśladować dźwięki których nigdy wcześniej nie słyszała — w tym słowa ludzkie takie jak „hello” czy „bye-bye”. Naukowcy uważają, że właśnie ta zdolność do naśladowania i uczenia się dźwięków leży u podstaw dialektów obserwowanych w dzikich populacjach.

W 2025 roku badacze z Raincoast Conservation Foundation, Earth Species Project i Icelandic Orca Project rozpoczęli przełomowy projekt wykorzystujący sztuczną inteligencję i podwodne hydrofony do dekodowania komunikacji orek — łącząc nagrania dronów z nagraniami podwodnymi w celu powiązania konkretnych dźwięków z konkretnymi zachowaniami.

Źródła naukowe:

• Selbmann et al. (2023) — Call combination patterns in Icelandic killer whales, Scientific Reports, Nature
• Raincoast Conservation Foundation (2025) — Listening to whales: A new lens on killer whale communication
• Johnson & Clark (2024) — Is killer whale dialect evolution random?, Animal Behaviour

Maskonury – arktyczne ptaki w poważnym niebezpieczeństwie

Maskonur atlantycki (Fratercula arctica) to jeden z najbardziej rozpoznawalnych ptaków Północnego Atlantyku i jedna z głównych atrakcji naszych wypraw na Islandię. Niestety, jest też gatunkiem, któremu naukowcy przyglądają się z rosnącym niepokojem.

Islandzka populacja maskonurów — największa na świecie — zmniejszyła się o ponad 40% od połowy lat siedemdziesiątych XX wieku. Norweska kolonia na archipelagu Røst, która jeszcze w latach 70. liczyła ponad milion par lęgowych, skurczyła się o ponad 80%. Główną przyczyną jest brak pokarmu w pobliżu kolonii lęgowych — spowodowany wzrostem temperatury powierzchni oceanu, który wypędza ławice małych ryb z tradycyjnych żerowisk maskonurów.

Badania Uniwersytetu Oksfordzkiego opublikowane w 2021 roku wykazały, że maskonury w zanikających koloniach muszą odbywać loty na pokarm o zasięgu przekraczającym 100 km w obie strony — co jest niezwykle kosztowne energetycznie dla ptaków, których lot należy do najkosztowniejszych spośród wszystkich ptaków. W efekcie pisklęta są rzadziej karmione, dostają mniejsze i mniej kaloryczne porcje, i często po prostu głodują.

Właśnie dlatego Sanktuarium Maskonurów na Wyspach Westmana, które odwiedzamy podczas naszej wyprawy na Islandię, ma tak ogromne znaczenie. Każdy wyratowany ptak to jeden głos więcej w walce o przetrwanie gatunku.

Źródła naukowe:

• University of Oxford (2021) — Lack of prey is causing puffin chicks to starve leading to population declines
• Harris et al. (2015) — Decline in an Atlantic Puffin Population, PLOS ONE
• United Nations Western Europe (2023) — The much beloved Atlantic puffin in graver danger than estimated
• Kersten et al. (2021) — Complex population structure of the Atlantic puffin, Communications Biology, Nature

Białuchy arktyczne – uśmiechnięte wieloryby z własną osobowością

Białuchy (Delphinapterus leucas) — zwane „uśmiechniętymi wielorybami” ze względu na charakterystyczny kształt pyska — to jedne z najgłośniejszych i najbardziej wokalnych ssaków morskich. Ich zdolności komunikacyjne są od dekad przedmiotem intensywnych badań naukowych.

W przeciwieństwie do większości wielorybów, białuchy potrafią zmieniać kształt głowy — napełniając powietrzem poduszkę tłuszczową na czole zwaną melonem. To właśnie melon służy jako „soczewka akustyczna” skupiająca i kierująca dźwięki echolokacji — zdolności pozwalającej białuchom „widzieć” za pomocą dźwięku w mętnych wodach arktycznych.

Małą Białą i Małą Szarą — dwie białuchy, które poznajemy podczas naszej wyprawy na Islandię — naukowcy z SEA LIFE Trust obserwują i badają od momentu ich przybycia z Chin w 2019 roku. Ich adaptacja do naturalnego środowiska zatoki Klettsvík na Wyspach Westmana dostarcza cennych danych o procesie reintrodukcji waleni do naturalnego środowiska.

Jak uczymy na wyprawach — metoda terenowa

Wszystkie fakty naukowe które poznajecie podczas naszych wypraw są oparte na aktualnej wiedzy naukowej. Nela współpracuje z biologami morskimi i naukowcami przy wydawnictwie Willson Media — co oznacza, że materiały edukacyjne tworzone dla dzieci powstają w bezpośrednim kontakcie z badaczami, a nie z encyklopedii.

Podczas rejsów używamy profesjonalnych hydrofonów — podwodnych mikrofonów — do nagrywania dźwięków oceanu na żywo. Dzieci słyszą dosłownie to samo co słyszą naukowcy: kliknięcia echolokacji, gwizdy i nawoływania wielorybów i orek w ich naturalnym środowisku.